Nguyên tắc giá gốc, hay còn gọi là nguyên tắc giá trị lịch sử, yêu cầu các tài sản phải được ghi nhận trong sổ sách kế toán theo giá mua ban đầu. Đây là giá trị mà doanh nghiệp đã chi ra để sở hữu tài sản vào thời điểm giao dịch diễn ra. Bất kể sự tăng hay giảm giá trị của tài sản trên thị trường sau này, giá trị ghi nhận của tài sản trong sổ sách kế toán vẫn giữ nguyên giá trị ban đầu, không thay đổi.

Ví dụ, nếu một công ty mua một máy móc với giá 100 triệu đồng vào năm 2024, giá trị này sẽ được ghi nhận trong sổ sách kế toán với con số 100 triệu đồng. Ngay cả khi giá trị thị trường của máy móc đó tăng lên 120 triệu đồng hoặc giảm xuống 80 triệu đồng vào năm 2026, giá trị trong sổ sách kế toán vẫn sẽ là 100 triệu đồng.

Nguyên tắc giá gốc đảm bảo rằng báo cáo tài chính của doanh nghiệp phản ánh một cách khách quan và trung thực các chi phí thực tế mà doanh nghiệp đã bỏ ra. Điều này giúp tránh tình trạng thổi phồng giá trị tài sản hoặc tạo ra các báo cáo tài chính không chính xác.

Một lợi ích khác của việc sử dụng nguyên tắc giá gốc là tạo điều kiện thuận lợi cho việc so sánh tài chính giữa các kỳ kế toán, do giá trị tài sản không thay đổi theo thời gian. Điều này giúp doanh nghiệp và các bên liên quan (như nhà đầu tư, cổ đông, cơ quan thuế) có được cái nhìn rõ ràng và chính xác về tình hình tài chính của công ty.

Để minh họa rõ hơn, hãy xem xét một ví dụ cụ thể. Giả sử một công ty mua một thiết bị sản xuất với giá 500 triệu đồng vào ngày 01/01/2024. Thiết bị này có tuổi thọ hữu ích là 5 năm và được khấu hao theo phương pháp đường thẳng. Điều này có nghĩa là mỗi năm, công ty sẽ ghi nhận chi phí khấu hao là 100 triệu đồng (500 triệu đồng chia cho 5 năm).

Sau ba năm, giá trị sổ sách của thiết bị sẽ là 200 triệu đồng (500 triệu đồng trừ đi 300 triệu đồng khấu hao lũy kế). Nếu công ty quyết định bán thiết bị với giá 250 triệu đồng, lợi nhuận từ việc bán sẽ là 50 triệu đồng (250 triệu đồng trừ đi 200 triệu đồng giá trị sổ sách).

Qua ví dụ này, nguyên tắc giá gốc đảm bảo rằng giá trị tài sản được ghi nhận theo một cách nhất quán và chính xác, phản ánh đúng giá trị đã chi ra ban đầu.

Nguyên giá và giá trị thị trường là hai khái niệm khác nhau trong kế toán. Nguyên giá (cost) là giá trị mà một tài sản được ghi nhận tại thời điểm mua, trong khi giá trị thị trường (market value) là giá trị mà tài sản có thể được bán trên thị trường hiện tại.

Ví dụ, một mảnh đất có thể được mua với giá 2 tỷ đồng vào năm 2022, nhưng đến năm 2024, giá trị thị trường của mảnh đất đó có thể tăng lên 3 tỷ đồng. Tuy nhiên, theo nguyên tắc giá gốc, mảnh đất vẫn được ghi nhận trong sổ sách kế toán với giá 2 tỷ đồng, dù giá trị thị trường của nó đã thay đổi.

Điều này có nghĩa là nguyên tắc giá gốc không phản ánh được sự biến động giá trị tài sản theo thời gian, nhưng nó lại đảm bảo tính ổn định và khách quan của các con số trong báo cáo tài chính.

Mặc dù nguyên tắc giá gốc đảm bảo rằng tài sản được ghi nhận theo giá trị thực tế mà doanh nghiệp đã chi ra, nhưng khi giá trị có thể thu hồi của một tài sản giảm đáng kể và trở nên thấp hơn giá trị thực của nó, tài sản đó có thể bị coi là suy giảm giá trị (impairment). Trong những trường hợp này, doanh nghiệp có thể cần phải ghi nhận một khoản lỗ suy giảm giá trị để điều chỉnh giá trị sổ sách của tài sản cho phù hợp với giá trị thị trường hiện tại.

Ví dụ, nếu một tòa nhà được mua với giá 10 tỷ đồng, nhưng do sự suy thoái kinh tế, giá trị thị trường của tòa nhà giảm xuống chỉ còn 7 tỷ đồng, doanh nghiệp có thể phải ghi nhận một khoản lỗ suy giảm giá trị là 3 tỷ đồng để điều chỉnh giá trị sổ sách của tài sản.

Theo Nguyên tắc kế toán được chấp nhận chung (GAAP), các tài sản cố định thường được ghi nhận theo giá gốc. Điều này bao gồm cả giá mua ban đầu và các chi phí bổ sung để đưa tài sản vào sử dụng, như chi phí vận chuyển, lắp đặt, và thuế không được hoàn lại. Hàng tồn kho cũng thường được ghi nhận theo giá gốc, mặc dù trong một số trường hợp, hàng tồn kho có thể được ghi nhận theo giá thấp hơn giữa giá gốc và giá thị trường hiện tại.

Ví dụ, nếu một doanh nghiệp sản xuất mua nguyên liệu thô với giá 1 tỷ đồng, nhưng sau đó thị trường biến động và giá trị của nguyên liệu này giảm xuống còn 800 triệu đồng, doanh nghiệp có thể phải điều chỉnh giá trị hàng tồn kho xuống mức giá thấp hơn này để phản ánh đúng giá trị thực tế.

Lợi ích:

• Độ tin cậy: Giá trị ghi nhận theo nguyên tắc giá gốc được coi là đáng tin cậy vì nó dựa trên các giao dịch thực tế.

• Khách quan: Giá trị này không bị ảnh hưởng bởi sự biến động của thị trường hoặc các yếu tố chủ quan khác.

• Nhất quán: Nguyên tắc này giúp duy trì sự nhất quán trong báo cáo tài chính qua các kỳ kế toán khác nhau, giúp dễ dàng so sánh.

Hạn chế:

• Không phản ánh giá trị hiện tại: Giá trị tài sản theo nguyên tắc giá gốc có thể không phản ánh giá trị thực tế hoặc giá trị thị trường hiện tại, đặc biệt trong thời gian dài.

• Không tính đến sự tăng giá: Nguyên tắc này không ghi nhận sự tăng giá của tài sản theo thời gian, điều này có thể làm giảm tính chính xác của báo cáo tài chính khi đánh giá tài sản.